28 april 2020

Op 30 april presenteert Museum Hilversum het boek ‘Een stad op drift’, geschreven door Geraldien von Frijtag Drabbe Künzel.Dat doen we met een podcast over het onderzoeken en herdenken van de oorlog.’ Nederland viert 75 jaar bevrijding in het besef dat we samen verantwoordelijk zijn om deze vrijheid door te geven. Maar hoe gaan we met deze geschiedenis om? Hoe onderzoeken en herdenken we, en vooral: hoe betrekken we jonge mensen hierbij? Deze belangrijke vragen vormden voor Museum Hilversum vijf jaar lang de leidraad naar een onderzoek naar Hilversum in oorlogstijd en de zoektocht om jongeren hierbij te betrekken. ‘Een stad op drift’ is een meeslepend geschreven boek met een intieme kijk in het leven van mensen in bezettingstijd’, aldus Stef van Breugel, directeur Museum Hilversum. ‘Het maakt die geschiedenis niet alleen voelbaar, maar zorgt ook voor een uitvergroting van meer tijdloze morele dillema’s van de moderne samenleving.’

De podcast is een samenwerking met Museum Hilversum, Studio Polat en Geraldien von Frijtag Drabbe Künzel en gaat over het onderzoeken en herdenken van de oorlog. ’We kijken hierin terug naar deze unieke combinatie tussen historisch en artistiek onderzoek, en komt het hele project samen’, aldus Van Breugel. ‘De nieuwe Hilversumse aanpak om jongeren met re-enactment meer bij het oorlogsverleden te betrekken, genaamd Ooggetuigen, is een succes en vindt inmiddels navolging bij ruim 1000 scholen door heel Nederland.

De bezetter in ons midden. De spanning is van de gezichten van de twee jongens af te lezen (collectie Hilversum in de Oorlog)


Een stad op drift
De oorlogsgeschiedenis van Hilversum is in veel opzichten bijzonder. Hilversum was de eerste middelgrote gemeente met een NSB’er aan het hoofd en was vanaf het voorjaar van 1942 het hoofdkwartier van de Wehrmacht. De gemeente was ook een decor van genocide. Nergens anders in Nederland waren in maart 1941 al de bordjes ‘Voor Joden verboden’ verplicht geplaatst. Von Frijtag is verbonden aan de Universiteit Utrecht en heeft  het boek ‘Een stad op drift’ nadrukkelijk vanuit een ander perspectief willen bekijken. ‘Ik heb me laten inspireren door recente ontwikkelingen in het internationale onderzoek en gekeken naar de weerslag van de bezetting in het alledaagse leven van ‘gewone mensen’. Maar evengoed hoe lokale verhoudingen en lokale spelers de loop van de bezettingsgeschiedenis beïnvloedden.’

Microgeschiedenis
Het perspectief van kleinschalig onderzoek naar individuele verhoudingen en de lokale samenleving brengt veel nieuwe aspecten van de geschiedenis aan het licht. Zo worden de levenslijnen gevolgd van een wethouder, een huisvrouw en moeder van zeven kinderen, een Duits-Joodse vluchteling, een commissaris van politie, een NSB’er, mensen van het verzet, een Duitse vrouw, een Joods gezin en scholieren. ´Het is de eerste allesomvattende oorlogsgeschiedenis van Hilversum en nog nooit eerder zo integraal beschreven’, aldus Pieter Broertjes, burgemeester van Hilversum, ‘Over de verschrikkelijke Jodenvervolging, de taaie weerstand van actieve NSB-groepen, het moedige en riskante artsenverzet, waarom de Duitse Wehrmacht zich zo thuis voelde in Hilversum en vooral het verhaal van de bewoners zelf.’

Betrekken jongeren
‘De Tweede Wereldoorlog is belangrijk voor de geschiedenis van de stad en hier zijn ook veel feiten over te vinden’, betoogt Van Breugel. ‘In de wetenschap dat jongeren niet zo gauw geïmponeerd zijn door feiten, maar inzicht willen hebben in de context, hebben we samen met Studio Polat een nieuwe methodiek ontwikkeld waarin jongeren geënthousiasmeerd worden om de geschiedenis te herleven in hun eigen belevingswereld.’ In deze nieuwe aanpak staat beeldonderzoek centraal in de vorm van een re-enactment door jongeren zelf geacteerd en geregisseerd. Hiermee worden jongeren op een participerende manier betrokken bij het verhaal van de Tweede Wereldoorlog en worden ze uitgenodigd om hun beeld over het verleden te vernieuwen. Het eerste resultaat ervan was te twee jaar geleden te zien in de buitenexpositie ‘Terug naar 40-45’ op de Kerkbrink in Hilversum.

Samenwerking
‘Het was een zoektocht naar een nieuwe mentaliteit in relatie tot geschiedenis, oorlog en jongeren’, vertelt Van Breugel. ‘De samenwerking tussen Studio Polat en de Universiteit van Utrecht, maar ook met veel andere Hilversumse partijen en de gemeente Hilversum, zorgde voor een bijzondere dynamiek en deze vernieuwende aanpak.’ De podcast over dit proces is door Studio Polat gemaakt, dankzij de steun van Rabobank Gooi en Vechtstreek en stichting Albertus Perk en is vanaf 30 april via de website van Museum Hilversum te beluisteren. ‘Een stad op drift – Hilversum tijdens de Duitse bezetting’ is in opdracht van Museum Hilversum geschreven en uitgegeven door uitgeverij Boom. De publicatie werd mogelijk gemaakt dankzij de belangrijke steun van de gemeente Hilversum en is verkrijgbaar bij de Hilversumse boekhandel Voorhoeve (ISBN 9789024430147). De expositie ‘Terug naar 40-45’ met de re-enactments van leerlingen van het Roland Holstcollege in Hilversum werd mede mogelijk gemaakt dankzij het Vfonds.

Noot aan de redactie
Museum Hilversum programmeert in het hart van de Mediastad uiteenlopende tentoonstellingen met verschillende vormen van mediakunst en -cultuur. Het museum is een levendige plek voor inspiratie en ontmoeting met lezingen, rondleidingen en MediaLabs. In verband met de regels rond het Coronavirus is Museum Hilversum tot nader bericht gesloten. Meer informatie over het museum en de activiteiten in het museum is te vinden op de website www.museumhilversum.nl.
Bijgevoegde beelden zijn bedoeld voor (eenmalige) publicatie in print of online en enkel toegestaan ter illustratie van ‘Een stad op drift’. Voor meer informatie, het aanvragen van beelden of een interview kunt u contact opnemen met Veronique Jansen, Communicatie & PR Museum Hilversum via veronique@museumhilversum.nl, 06 511 573 71.

Start project
Museum Hilversum had als stedelijk museum de taak om te vertellen over de geschiedenis van Hilversum. Bij de verzelfstandiging in 2013 koppelde het museum nadrukkelijk mediacultuur aan geschiedenis. Bij het ontwikkelen van de tentoonstelling Oorlog en Vrede in 2015, ontdekte het museum dat er hoofdzakelijk foto’s en enkele filmpjes over de bevrijding van Hilversum zijn. Er is bijna geen beeldmateriaal over het dagelijkse leven tijdens de bezetting, hoe de oorlog werd beleefd aan de binnenkant van de samenleving. Het museum heeft daarom, via een oproep, nog levende getuigen geïnterviewd. Enerzijds leidde dit tot een waardevolle collectie van getuigenissen, anderzijds werd hierdoor het inzicht verkregen dat de geschiedenis van Hilversum in oorlogstijd -schrijnend genoeg- eigenlijk nog niet systematisch in kaart was gebracht. Er waren persoonlijke herinneringen, er waren informatieve deelstudies, maar een geïntegreerd verhaal  ontbrak. Hiermee ontstond de wens om de geschiedenis opnieuw te laden en nieuwe verbanden te leggen.

Onder auspiciën van de gemeente Hilversum en Museum Hilversum verricht daarom de Opleiding Geschiedenis van de Universiteit Utrecht sinds 2016 onderzoek naar Hilversum in de Tweede Wereldoorlog. Het onderzoeksproject is samen met tien studenten uitgevoerd, onder leiding van dr. Geraldien von Frijtag.  De thema’s zijn: de Joodse gemeenschap, de NSB, het dagelijks leven, de Duitse aanwezigheid, de omroepen en de media, het verzet en het politiek bestuur.

Over de auteur
Geraldien von Frijtag Drabbe Künzel (1965) is een gerenommeerd auteur en historicus, verbonden aan de Universiteit Utrecht. Ze schreef eerder over de Duitse strafrechtspleging in bezet Nederland, het Duitse gevangenenkamp te Amersfoort, de Holocaust en de Nederlandse deelname aan de Duitse Oostkolonisatie. Bij de eerste gesprekken over het onderzoek in Hilversum was Von Frijtag bezig met de ‘microgeschiedenis’ en coördineerde zij in 2016 in Washington de workshop ‘Microcosms of the Holocaust,’ over de opbrengsten van kleinschalig onderzoek naar individuele verhoudingen en de lokale samenleving. In het onderzoeksvoorstel besloot ze de verworven inzichten voor het onderzoek naar Hilversum in bezettingstijd te benutten. Ruim veertig maanden heeft Von Frijtag (Universiteit Utrecht), in opdracht van Museum Hilversum zich verdiept in de geschiedenis van de Hilversumse samenleving ten tijde van de Duitse bezetting.

Studio Polat
Om jongeren te betrekken bij de herinnering aan de oorlog en om de connectie te maken met de nieuwe media organiseerden Museum Hilversum en Studio Polat in 2018, met steun van het Vfonds, het project ‘Terug naar 40-45, Hilversum in de Tweede Wereldoorlog’. In dit project stond beeldonderzoek centraal in de vorm van een re-enactment waarin jongeren zelf acteren en regisseren. Hiermee worden jongeren op een participerende manier betrokken bij het verhaal van de Tweede Wereldoorlog en worden ze uitgenodigd om het beeld over het verleden te vernieuwen. Het eerste resultaat ervan was twee jaar geleden te zien in de buitenexpositie ‘Terug naar 40-45’ op de Kerkbrink in Hilversum. Inmiddels is deze nieuw methode vertaald naar een lessenreeks fotografie en digitale vaardigheden rondom WO II, onder de naam Ooggetuigen. De lessen resulteren in een fotoshoot waarin verhalen van personen uit de eigen omgeving worden verbeeld, zogenaamde re-enactments. Deze brengen de jongeren terug in de tijd, waardoor ze de lokale geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog herbeleven. Ruim 1000 scholen door heel Nederland hebben het lespakket inmiddels gedownload. Kijk voor meer informatie op www.ooggetuigen.org.